जैविक खेती
जैविक खेती अन्तर्गत कृषिजन्य उत्पादनका लागि परिणाममा जमिनको उर्वराशक्तिमा र्हाुस ल्याउने रासायनिक मल तथा कीटनाशक विषादीहरूको प्रयोग गर्नुको साटो प्राकृतिक साधनहरूकै प्रयोग गर्ने गरिन्छ । अत्यधिक मात्रामा रासायनिक मलको प्रयोग गर्दा प्रारम्भमा उत्पादन पनि बढी नै हुन्छ तर समयक्रमसँगै जमिनको उर्वरा शक्ति घट्दै जाने र अन्तत: केही पनि नउब्जने स्थिति आउँछ। जैविक खेतीले सुरक्षित, पोषणयुक्त र गुणस्तरीय खाद्यवस्तुको उत्पादनमा सहयोग गर्नुका साथै पर्यावरणीय सन्तुलन तथा त्यसको दिगोपना कायम राख्न मदत गर्दछ।
जैविक खेती अभियान सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय महासंघ (IFOAM) ले जैविक खेतीको प्रमुख लक्ष्यलाई यसरी अर्थ्याएको छ: "जैविक खेती यस्तो उत्पादन पद्धति हो जसले जमिन, पर्यावरण चक्र र मानिसहरूको स्वस्थतामा दिगोपना कायम गर्दछ। यो पर्यावरणीय प्रक्रिया, जैविक विविधता र स्थानीय परिवेशसँग अनुकूलित चक्रमा निर्भर हुन्छ; प्रतिकूल प्रभाव पार्ने वस्तुहरूको प्रयोगमा होइन। जैविक खेती पद्धतिमा वातावरणीय सन्तुलन, पारस्परिक सुमधुर सम्बन्धको सम्बर्द्धन तथा सम्बद्ध सबैको जीवन स्तरमा सुधार ल्याउने उद्देश्यले परम्परा, नवीनता, र वैज्ञानिक आविष्कारहरूलाई समाहित गरिन्छ ।

नेपालमा जैविक खेतीका समस्या

क.   जैविक बिउबिजन, जैविक मलखाद तथा जैविक कीटनाशक विषादीको अभाव
ख.   सरकारी अभियान, योजना, नीति तथा सहयोगको अभाव
ग.   जैविक खेती सम्बन्धी जैविक खेती तथा जैविक उत्पादनबाट हुने फाइदा, जैविक खेती गरिने बाली तथा क्षेत्र, प्रविधि, बजारीकरण, निवेशका आपूर्तिकर्ता आदिका सम्बन्धमा पर्याप्त सूचनाको अभाव
घ.   जैविक खेतीमा मानव श्रममा आधारित हुने र सहरी क्षेत्रमा खेतमा काम गर्ने मानिस नै नपाइने हुँदा खेती गर्न निकै महङ्गो पर्ने
ङ.   "जैविक खेती खाद्य सुरक्षामा सुधार ल्याउनका लागि उपयुक्त छैन" भन्ने गलत धारणा रहेको;
च.   सचेतता: जैविक खेती तथा जैविक उत्पादनको महत्त्वका विषयमा उपभोक्ता तथा उत्पादकहरूमा सचेतताको अभाव छ।

जैविक तरकारी उत्पादन

जैविक उत्पादनप्रतिको झुकाव
नेपालमा तरकारी, फलफूल, चिया, कफी लगायत अन्य बालीहरूको जैविक उत्पादन गरिन्छ। नेपालमा उत्पादन हुने जैविक बालीनालीहरू निम्न छन्।


तरकारी

केराउ, भटमास, धनियाँ, काउली, बन्दा, आलु, काँक्रो; भिन्डी, बैगन, करेला, प्याज, टमाटर, गाजर, मुला, पालुङ्‍गो; हरियो सलाद, लसुन (बेलायती), आर्टिचोक (Artichokes), अन्तरकोबी (Brussel Sprouts), ब्रोकाउली, आरुगुला (Arugula)

फलफूल

भुइँ ऐंसेलु (Strawberries), अङ्‍गुर, कालो ऐंसेलु ( blackberries), स्याउ, नासपाती

अन्य बाली/जडिबुटी

कफी, चिया, अदुवा, लसुन, मह, बेसार, दालचिनी, सुकमेल, खोर्सानी, मरिच, सियाजिरा (Caraway), फिनुग्रिक (Fenugreek)

सुपारी वर्ग (nuts)

ओखर, पेकान (Pecan), म्याकाडेमिआ (Macadamia), चिलगोजा (Pine nut), चेस्टनट (Chest nut), गिङ्‍को नट (Gingko nut)

जैविक खेतीलाई कसरी सम्बर्द्धन गर्ने?

क.   सरकारी नीति तथा कार्यक्रमहरूमा बजार तथा व्यापारमुखी कृषि उत्पादनलाई भन्दा जैविक खाद्यान्नलाई महत्त्व दिइनु पर्दछ।
ख.   उत्पादन लागत बढी हुने हुँदा नेपाली किसानहरूले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैनन्। त्यसकारण सरकारले जैविक कृषकहरूलाई उत्पादन लागत घटाउनका लागि सहयोग प्रदान गर्नु पर्दछ। उत्पादनको मात्राका आधारमा अनुदान दिएर सरकारले उत्पादित वस्तुलाई सहज रूपमा बजारसम्म पुर्या उन मदत गर्नु पर्दछ।
ग.   सचेतताको अभाव भएका कारण उपभोक्ताहरू जैविक उत्पादनहरूका लागि बढी मूल्य तिर्न तत्पर हुँदैनन्। त्यसकारण कृषकहरूले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने हुन्छ। मूल्यमा अनुदान तथा उत्पादित वस्तुको बिमा कृषकहरूका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रोत्साहन हुन्छ। जैविक खेतीको विकासका लागि तालिम, अनुसन्धान तथा प्रविधि-विकास, प्रमाणीकरण र विस्तार सम्बन्धी स्वतन्त्र तथा अन्तर्सम्बन्धित सञ्जालको आवश्यकता रहेको देखिन्छ।
घ.   देशबाहिर निर्यात गरिने जैविक उत्पादनका लागि जैविक प्रमाणीकरण महत्त्वपूर्ण हुन्छ तर साना किसानहरूले जैविक प्रमाणीकरण प्रक्रियामा लाग्ने अतिरिक्त खर्च तथा समयको जोहो गर्न सक्दैनन्। किसानहरूलाई जैविक प्रमाणीकरणका लागि उत्प्रेरित गर्नका लागि प्याकेज कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु आवश्यक देखिन्छ।
ङ.   विद्यालय, विश्वविद्यालय तथा तालिम प्रदायक संस्थाहरूमा जैविक खेती सम्बन्धी पाठ्यक्रम तथा क्रियाकलापहरू पनि सीमित मात्र छन्। फलत: जैविक खेतीको विस्तारसम्बन्धी कार्यक्रमका लागि आवश्यक पर्ने विज्ञ तथा तालिमप्राप्त जनशक्ति पर्याप्त मात्रामा उपलब्ध हुन सकेको छैन। यस कारण जैविक खेतीका क्षेत्रमा व्यावसायिक जनशक्तिको विकासका लागि प्राथमिक तथा माध्यमिक तहमा, विश्वविद्यालय तहमा र तालिम दिने संस्थाहरूका शैक्षिक कार्यक्रमहरूमा जैविक उत्पादन सम्बन्धी पाठ्यवस्तु समावेश गर्नु आवश्यक छ।

तालिम/सहयोग/तालिम केन्द्रहरू

जैविक उत्पादनका लागि बजार

सफलताका उदाहरण


Seed Sowing in Nursery bed inside Solar Green House Shreenagar VDC, Mugu

Organic Vegetable Production by using Plastic Mulching to Control Weeds, Parakatne, Bajhang

Vegetable Production (Tomato) in Plastic house, Bajhang